नवी दिल्ली: इराण आणि इस्रायलमधील सध्याचा तणाव आता धोकादायक टप्प्यावर पोहोचला आहे. जर हे युद्ध आणखी तीव्र झाले तर त्याचा सर्वात मोठा परिणाम पश्चिम आशियातील देशांसोबतच्या भारताच्या व्यापारावर होईल असे तज्ज्ञांचे मत आहे. यामध्ये इराण, इराक, जॉर्डन, लेबनॉन, सीरिया आणि येमेन सारखे देश समाविष्ट आहेत, जिथे भारताची एकूण निर्यात $8.6 अब्ज आणि आयात $33.1 अब्ज पर्यंत पोहोचते.
भारत इराण आणि इस्रायलला काय पाठवतो?
२०२४-२५ या आर्थिक वर्षात भारताने इराणला एकूण १.२४ अब्ज डॉलर्सची निर्यात केली, ज्यामध्ये बासमती तांदूळ (७५३.२ दशलक्ष डॉलर्स), केळी, सोयाबीन पेंड, हरभरा आणि चहा ही प्रमुख कृषी उत्पादने होती. या काळात भारताने इराणमधून ४४१.८ दशलक्ष डॉलर्सच्या वस्तू आयात केल्या. इस्रायलसोबत भारताचा व्यापार २.१ अब्ज डॉलर्स निर्यात आणि १.६ अब्ज डॉलर्स आयात एवढा होता.
जीटीआरआयच्या मते, अमेरिकेच्या निर्बंधांमुळे हे दोन्ही देश आधीच आर्थिक दबावाखाली आहेत. आता युद्धामुळे वाढत्या पेमेंट सिस्टम आणि शिपिंग जोखमीमुळे भारताच्या व्यापारावर आणखी परिणाम होऊ शकतो.
ऊर्जा सुरक्षेला धोका
सर्वात मोठी चिंता होर्मुझच्या सामुद्रधुनीची आहे, ज्यातून भारताच्या ६०-६५% कच्च्या तेलाचा पुरवठा केला जातो. इराणने हा जलमार्ग बंद करण्याची धमकी दिली आहे. हा मार्ग इतका महत्त्वाचा आहे की, तो एकटाच जागतिक तेल व्यापाराच्या सुमारे २० टक्के व्यापार हाताळतो.
ही सामुद्रधुनी इराण आणि ओमान/यूएई दरम्यान आहे आणि सौदी अरेबिया, इराण, इराक, कुवेत आणि कतार येथून तेल आणि एलएनजी निर्यात होते. भारतासाठी, जो त्याच्या ८०% पेक्षा जास्त ऊर्जेच्या गरजांसाठी आयातीवर अवलंबून आहे, जर येथे पुरवठा विस्कळीत झाला तर इंधनाच्या किमती वाढतील, महागाई वाढेल, रुपया दबावाखाली येईल आणि आर्थिक संतुलन बिघडू शकते.
व्यवसाय आधीच तणावाखाली
लाल समुद्रातील मार्गावर आधीच हुथी बंडखोरांच्या हल्ल्यांचा परिणाम झाला आहे, ज्यामुळे भारत-युरोप आणि भारत-अमेरिका यांच्यातील व्यापारावर परिणाम झाला आहे. भारताचा ८०% युरोपीय व्यापार आणि एकूण निर्यातीपैकी ३४% या समुद्री मार्गांमधून होतो.
जागतिक व्यापार संघटनेने (WTO) असा इशारा देखील दिला आहे की, जर परिस्थिती अशीच राहिली तर २०२५ मध्ये जागतिक व्यापारात ०.२% घट होऊ शकते, जो पूर्वी २.७% वाढीचा अंदाज होता.
भारतासमोर कोणती आव्हाने आहेत?
भारताचे इराणशी ऐतिहासिक आणि धोरणात्मक संबंध आहेत. भारताला अफगाणिस्तान आणि मध्य आशियामध्ये थेट प्रवेश देणारे चाबहार बंदर हे भारताच्या धोरणाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. भारताचे अमेरिका, इस्रायल आणि आखाती देशांशीही मजबूत संबंध आहेत. युद्धात या सर्व देशांच्या सहभागामुळे भारताची राजनैतिक स्थिती अधिक गुंतागुंतीची झाली आहे.
