तुम्ही भेट म्हणून चेक दिला आणि तो बाऊन्स झाला, तर तुमच्यावर खटला चालवला जाऊ शकतो का? हा प्रश्न अनेकदा विचारला जातो. लोकांना अनेकदा असे वाटते की, चेक मिळाल्याबरोबर लगेच गुन्हा दाखल केला जातो, पण कायद्यात तसे म्हटलेले नाही. जर तो चेक केवळ एक भेट किंवा उपकार म्हणून दिला असेल, तर परिस्थिती बदलते.
‘नेगोशिएबल इन्स्ट्रुमेंट्स ॲक्ट’चे कलम १३८ केवळ तेव्हाच लागू होते, जेव्हा चेक कर्ज फेडण्यासाठी किंवा कर्जाची परतफेड करण्यासाठी दिला जातो. मात्र, अशा प्रकरणांमध्ये, तो चेक कर्जासाठी नव्हता हे न्यायालयाला सिद्ध करावे लागू शकते. जर तुम्ही एखाद्याला लग्न, उत्सव, देणगी किंवा वैयक्तिक उपकारांसाठी चेक दिला आणि तो बाऊन्स झाला, तर कलम १३८ अंतर्गत सामान्यतः फौजदारी खटला दाखल होत नाही.
कारण कायद्यानुसार, तो चेक कायदेशीर कर्जासाठीच असला पाहिजे. भेटवस्तू ही कायदेशीर जबाबदारी मानली जात नाही. म्हणूनच प्रत्येक भेटवस्तू चेक बाऊन्सचे प्रकरण ठरत नाही. २०१३ मध्ये, विजय विरुद्ध लक्ष्मण हे प्रकरण सर्वोच्च न्यायालयात आले. या प्रकरणात, तक्रारदार विजयने दावा केला की, त्याने लक्ष्मणला (आरोपी) ₹११५००० चे वैयक्तिक कर्ज दिले होते. लक्ष्मणने त्याला कर्ज फेडण्यासाठी एक चेक दिला, जो बँकेत जमा केल्यावर अपुऱ्या निधीमुळे बाऊन्स झाला.
न्यायालयाचा निर्णय काय होता?
सर्वोच्च न्यायालयाला असे आढळले की, विजयने कर्ज केव्हा आणि कसे दिले हे सिद्ध करण्यात तो अयशस्वी ठरला होता. न्यायालयाने असे मानले की, केवळ चेक जवळ असण्याने कर्ज कायदेशीररित्या वैध होते हे सिद्ध होत नाही. यानंतर, न्यायालयाने लक्ष्मणची निर्दोष मुक्तता केली आणि विजयची तक्रार फेटाळून लावली.
