सोलापूर : सोलापूर जिल्ह्यातील बोरामणी गावाजवळील संरक्षित गवताळ प्रदेशात एक अतिशय दुर्मीळ आणि प्राचीन पुरातात्विक शोध लागला आहे. येथे छोट्या दगडांच्या गोट्यांपासून बनवलेली वर्तुळाकार दगडी रचना सापडली असून, तिला १५ सर्किट्स आहेत. ही रचना सुमारे ५० बाय ५० फूट आकाराची आहे आणि भारतात आतापर्यंत सापडलेला हा सर्वात मोठा वर्तुळाकार चक्रव्यूह मानला जात आहे.
पुण्यातील डेक्कन कॉलेजच्या पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ सचिन पाटील यांनी या रचनेची ओळख पटवली आहे. यापूर्वी भारतात सापडलेल्या वर्तुळाकार चक्रव्यूहांमध्ये जास्तीत जास्त ११ सर्किट्स आढळले होते. तमिळनाडूच्या गेडिमेडू येथे एक मोठा चौरस आकाराचा चक्रव्यूह आहे, पण वर्तुळाकार रचनेत बोरामणीचा हा सर्वात मोठा आहे.
ही रचना प्रथम नेचर कन्झर्वेशन सर्कल या स्वयंसेवी संस्थेच्या सदस्यांना वन्यजीव निरीक्षणादरम्यान आढळली. ही क्लासिकल लॅबिरिंथ प्रकारची असून, मध्यभागी भारतीय वैशिष्ट्य असलेला स्पायरल (चक्रव्यूह) आहे. पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांच्या मते, ही रचना सुमारे २००० ते २२०० वर्षांपूर्वीची असून, पहिल्या ते तिसऱ्या शतकातील रोमन नाण्यांवर आढळणाऱ्या रचनेशी मिळतीजुळती आहे.
डेक्कन कॉलेजचे पुरातत्त्व विभागप्रमुख पी. डी. सबाले यांनी सांगितले की, कोल्हापूर, कराड आणि तेर (धाराशिव) हे परिसर प्राचीन काळी परदेशी व्यापाराचे प्रमुख केंद्र होते. येथे ग्रेको-रोमन वस्तू सापडल्या आहेत. हा चक्रव्यूह प्राचीन व्यापारी मार्गांवर असलेल्या रोमन व्यापाऱ्यांनी किंवा स्थानिकांनी बनवला असावा. ते सोने, द्राक्षारस आणि दागिन्यांच्या बदल्यात मसाले, रेशीम आणि निळ्या रंगाची देवाणघेवाण करत असत.
हा शोध भारताच्या प्राचीन व्यापार आणि सांस्कृतिक संबंधांवर नवे प्रकाश टाकणारा आहे. या चक्रव्यूहाची माहिती युनायटेड किंगडमच्या ‘कॅर्ड्रोया’ या जागतिक लॅबिरिंथ अभ्यासाच्या जर्नलमध्ये २०२६ मध्ये प्रसिद्ध होणार आहे. हा शोध महाराष्ट्राच्या पुरातात्विक वारशाला अधिक समृद्ध करणारा ठरला आहे.
