काठमांडू : डिजिटल युगात सोशल मीडिया हा जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे. सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत फेसबुक, इन्स्टाग्राम, आणि X सारख्या प्लॅटफॉर्मचा वापर जगभरात सर्वत्र होत आहे. भारतातही गावखेड्यांपर्यंत सोशल मीडियाने आपले जाळे पसरले आहे. मात्र, भारताचा शेजारी आणि मित्रराष्ट्र असलेल्या नेपाळने एक धक्कादायक निर्णय घेतला आहे. नेपाळ सरकारने फेसबुक, इन्स्टाग्राम, X, युट्यूबसह 26 सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर बंदी घातली आहे.
बंदीमागचे कारण काय?
नेपाळच्या माहिती आणि संचार तंत्रज्ञान मंत्रालयाने सर्व सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्सना देशात कार्यरत राहण्यासाठी नोंदणी करणे बंधनकारक केले होते. यासाठी 28 ऑगस्ट 2025 पासून सात दिवसांचा अल्टिमेटम देण्यात आला होता. या कालावधीत फेसबुक (मेटा), इन्स्टाग्राम, X, युट्यूब, लिंक्डइन, रेडिट यासारख्या प्रमुख प्लॅटफॉर्म्सनी नोंदणी प्रक्रिया पूर्ण केली नाही. परिणामी, नेपाळ सरकारने गुरुवार, 4 सप्टेंबर 2025 पासून या सर्व प्लॅटफॉर्मवर तात्काळ बंदी लागू केली.
नेपाळच्या सर्वोच्च न्यायालयाने ऑगस्ट 2025 मध्ये दिलेल्या निर्देशानुसार, सर्व देशी आणि विदेशी ऑनलाइन आणि सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्सना नोंदणी करणे बंधनकारक आहे. यामागे माहितीचा गैरवापर, खोट्या बातम्या आणि सायबर गुन्हे रोखण्याचा उद्देश असल्याचे सरकारने म्हटले आहे. मंत्रालयाने यापूर्वीही अनेकदा नोंदणीसाठी नोटिसा जारी केल्या होत्या, परंतु मेटा (फेसबुक, इन्स्टाग्राम, व्हॉट्सअप), अल्फाबेट (युट्यूब), X, रेडिट आणि लिंक्डइन यांनी नोंदणी प्रक्रियेला प्रतिसाद दिला नाही.
कोणत्या प्लॅटफॉर्म्सना परवानगी?
सध्या नेपाळमध्ये फक्त टिकटॉक, वायबर, व्हीटॉक, निंबज आणि पोपो लाइव्ह या प्लॅटफॉर्म्सनी नोंदणी पूर्ण केली आहे, तर टेलिग्राम आणि ग्लोबल डायरी यांच्या नोंदणी प्रक्रिया सुरू आहेत. या प्लॅटफॉर्म्सना देशात कार्यरत राहण्याची परवानगी आहे. उर्वरित 26 प्लॅटफॉर्म्स, ज्यात फेसबुक, इन्स्टाग्राम, X, युट्यूब, व्हॉट्सअप, लिंक्डइन, स्नॅपचॅट, रेडिट, डिस्कॉर्ड, पिंटरेस्ट, सिग्नल, थ्रेड्स, वीचॅट, क्वोरा, टंबलर, क्लबहाऊस, रंबल, मी व्हिडिओ, मी व्हाइक, लाइन, इमो, जालो, सोल आणि हमरो पात्रो यांचा समावेश आहे, यांना बंदीचा सामना करावा लागत आहे.
बंदीचा परिणाम काय?
नेपाळमध्ये इंटरनेटचा वापर 90% हून अधिक आहे, आणि फेसबुकचा वापर 87% लोक करतात, तर X आणि युट्यूबचा वापर अनुक्रमे 6% आणि 5% आहे. या बंदीमुळे लाखो नेपाळी नागरिक, विशेषतः परदेशात शिक्षण आणि नोकरीसाठी असलेले सात दशलक्षाहून अधिक तरुण, यांना कुटुंब आणि मित्रांशी संपर्क ठेवण्यात अडचणी येत आहेत. याशिवाय, फेसबुकने नुकतेच नेपाळमध्ये सामग्री निर्मिती आणि रील्सद्वारे कमाईचे धोरण सुरू केले होते, ज्यामुळे अनेकांना उत्पन्नाचा स्रोत बंद होण्याची भीती आहे.
टीकेचा सूर
नेपाळच्या पत्रकार संघटनेने (Federation of Nepalese Journalists) या निर्णयाला “प्रेस स्वातंत्र्य आणि माहितीच्या अधिकाराचे उल्लंघन” असे संबोधत तीव्र निषेध नोंदवला आहे. “हा निर्णय अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर बंधने आणतो आणि नागरिकांचा माहितीचा हक्क हिरावून घेतो,” असे संघटनेचे सरचिटणीस राम प्रसाद दहाल यांनी म्हटले आहे. तसेच, काही तज्ज्ञांनी सरकारच्या या निर्णयाला “चीनच्या ग्रेट फायरवॉलसारखी डिजिटल हुकूमशाही” अशी टीका केली आहे.
यापूर्वीही बंदी
नेपाळमध्ये यापूर्वीही सोशल मीडियावर बंदी घालण्यात आली होती. नोव्हेंबर 2023 मध्ये पुष्प कमल दहाल सरकारने टिकटॉकवर बंदी घातली होती, जी ऑगस्ट 2024 मध्ये टिकटॉकने नोंदणी केल्यानंतर उठवण्यात आली. तसेच, जुलै 2025 मध्ये टेलिग्रामवर ऑनलाइन फसवणूक आणि मनी लाँड्रिंगच्या कारणास्तव बंदी घालण्यात आली होती.
